Candomblé, w suchym opisie obumiera. Dlatego jedyną możliwością oddania, chociaż w przybliżeniu jego istoty jest wypowiedź zaangażowana, balansująca na pograniczach strukturalnej analizy i prywatnego zapisu, relacji, antropologicznego reportażu.

Candomblé Alaketu - Festa dla Iabás.

To festa dla kobiecych Orixás związanych z żywiołem wody Iabás. Wyraźniej niż zwykle wyeksponowany jest dziś element kobiecej dominacji w terreiro, mężczyźni nie mają dostępu do rytualnego tańca. Z tej okazji zostały odsłonięte bardzo piękne ołtarze Orixás Yemanjá, Oxum, Nanã. Za częścią pomieszczenia w których stoją ofiary, ułożone zostały - oparte o niewielkie podwyższenia - wielkie, bufiaste suknie kobiecych bóstw. Sprawiało to dojmujące wrażenie wodnych kaskad spływających ku misom z ofiarniczym pożywieniem.

            Sama festa niesłychanie barwna, miało miejsce wiele opętań, a do tego inicjowane kobiety przystroiły obrzędowe suknie kolorowymi chustami. Wraz z rozpoczęciem rytualnego tańca terreiro rozbłysło feerią barw. Pomieszczenie zapełniło się wirującymi tancerzami, przystrojonymi w odświętne kolory. Tego dnia została opętana jedna z filhas, która do tej pory zawsze trzymała się na uboczu. Jednak dzisiejszego dnia Mãe przekazała także jej za pomocą grzechotki opętanie bóstwa. Jak się później dowiedziałem, przybyło po raz pierwszy jej Orixá – to Omolú władca zdrowia i uzdrowicieli, a zarazem chorób i zarazy. Dziewczyna długo czekała na ten moment, lecz kiedy opętanie w końcu przyszło pojawił się jakiś problem. Po objęciu przez Mãe, dziewczyna zaczęła się trząść, ale w efekcie nie przybrała zwyczajnej dla Orixás, dumnej postawy. Tak jakby coś w niej się zablokowało i nie chciało umożliwić pełnego transu. Dopiero grzechotka Nilsinho, grzechocząca nad jej głową spowodowała pełny trans. Wyglądało to trochę jakby blokowana przez zaporę woda, po jej zniknięciu wylała się ze zdwojoną siłą. Uwolniła się.

Maciej Rożalski

[1] Pisownia słów używanych w brazylijskim Candomblé została zaczerpnięta ze słownika zwrotów używanych w kultach Afrobrazylijskich – Olga Gudolle Cacciatore, Dicionario de Cultos Afro – Brasileiros, wyd. Forense Universaria, Rio de Janeiro 1977r.

[3] Dzika świętość, Roger Bastide, Konteksty nr.1/2008, tłum. Jacek Pawlik

[5] Podobnie to doświadczenie opisuje Leszek Kolankiewicz w swojej Sambie z Bogami.

[6] Bachtin

[7] Parafrazuję tutaj określenie komedia rytualna, jakiego używał przy określaniu kultów Candomblé

[8] Festa oznacza zabawę. Tak określa się także msze Candomblé, które są rytualną ceremonią, ale zarazem spotkaniem towarzyskim. Każde spotkanie w Bahia nosi znamiona karnawału i dotyczy to także obrzędów Candomblé.

[9] Ryt Candomblé jest ściśle zhierarchizowany. Każdy członek wspólnoty zajmuje w niej swoje określone miejsce. Głównym kapłanem świątyni jest zwykle Mãe de Santos (matka bogów), rzadziej Pãe de Santos. Zwykle pełni on drugą funkcję w hierarchii nazywaną Pãe pequeno (mały ojciec). 

[10] Susana Martins

[11] Metafora wierzchowca i dosiadającego go boskiego jeźdźca powszechnie używana jest dla określenia aktu opętania. Użyła jej między innymi Maya Deren w swojej głośnej książce o haitańskim wodu „Bogowie haitańskiego wodu”.

[12] Paul Gilroy, The Black Atlantic, wyd. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1993